Kullanıcının memnuniyeti sağlamak adına ürün tasarımlamak için, kullanıcı özellikleri ve gereksinimlerini belirleyecek verinin toplanması ve bu toplanan verilerin tasarımın amacına yönelik olarak yorumlanması gerekmektedir. Kullanıcı deneyimi tasarımı sürecini iyileştirmek ve kolaylaştırmak için kullanıcı araştırmaları adı altında farklı amaçlara yönelik etkinlikler yürütülmektedir.
Kullanıcı araştırmalarında kullanıcıların tutumsal / davranışsal bilgileri nicel ya da nitel yaklaşımlarla elde edilmeye çalışılmaktadır. Gerek veri toplanması gerekse de verilerin yorumlanmasında çeşitli yöntem ve tekniklerden yardım alınmaktadır. Bu yöntem ve tekniklerden bazıları şunlardır:
Röportajlar
Tasarımın olası kullanıcı kitlesini temsil eden kişilerle görüşme yoluyla yapılan, onların hakkındaki bilgileri toplamaya yönelik çalışmalardır. Bu görüşmeler, yüz yüze ya da telefon, internet gibi çeşitli iletişim araçları ile yapılabilmektedir. Kullanıcının özelliklerini ve ihtiyaçlarını belirlemek adına amaca yönelik yapılandırılmış ya da yarı yapılandırılmış sorularla bilgi toplanması gerçekleştirilir. Görüşme kullanıcının genel bilgilerini alacak şekilde başlayıp amaca yönelik olarak özel sorularla devam eder. Röportaj tekniğinde tasarım açısından yararlı cevapları alabilmek adına doğru soruları kullanmak oldukça önemlidir. Çoğunlukla tasarım öncesinde gerçekleştirilen bu süreçte, sağlıklı verilerin toplanması ve değerlendirilmesi önemlidir. Kullanıcının yaşadığı deneyimi çoğu zaman sözel olarak ifade etmesi kolay olmadığından, görüşmeyi yapanın duruma göre anlık sorularla kullanıcıyı yönlendirmeden müdahale etmesi gerekebilir.
Röportajlar, tasarım öncesi çalışmalar kadar etkileşimin deneyimi hakkında bilgi toplamak için de uygun bir yöntemdir. Bu şekilde, kullanıcı tasarımla etkileşime girdiğinde nasıl hissettiğini ifade edebilir. Görüşmelerin kayıt altına alınması kullanıcının deneyimle ilgili sözel olarak ifade edemediği durumların yakalanmasını kolaylaştırır. Görüşme öncesi yapılacak kullanıcı anketleri ile kullanıcının tanınması, görüşme esnasında ve sonrasındaki değerlendirme aşamasında verdiği cevapların yorumlanmasında daha sağlıklı değerlendirmeler yapılmasına yardımcı olur.
Kullanıcı Anketleri
Kullanıcıya basılı ya da elektronik olarak iletilen belli sorular üzerinde yapılan kullanıcı tercihlerinden, tasarımcıların karar vermesine yardımcı olacak bilgiler toplanır. Anketten sağlanacak veriler, kullancıların ne anladıkları ve sonucunda verdikleri cevaplarla sınırlı olacaktır.
Anket yönteminde mülakattan farklı olarak kullanıcılar başkalarıyla etkileşim hâlinde olmadığından seçimlerini daha özgürce yapmaları mümkündür.
Kullanıcılar, görüşmede olduğu gibi, başkalarına daha makul ve iyi görünme kaygısı taşımadıklarından, anket sorularına daha samimi ve doğru cevaplar verebilmektedir.
Anketler, kullanıcılarının kim olduğunu ve tasarımla ilgili ne düşündüklerini anlayabilmek için en iyi araçtır. Amaca yönelik olarak belirli bir yapı üzerinde oluşturulmuş sorulardan oluşan ankette; kullanıcıların kendilerini, ilgi alanlarını ve tercihlerini serbestçe ifade etmelerine imkan sağlanır.
Odak Grup Çalışmaları
Tasarımın amacına göre katkı sağlayacağı düşünülen belli sayıda katılımcının bir araya getirilerek, bir moderatör öncülüğünde tasarıma yönelik tartışmaların yapıldığı yöntemdir. Anketlerle
“ne” sorusuna cevap ararken, odak grup çalışmalarında
“neden” sorusuna yönelik cevaplara odaklanır.
Genelde tasarım geliştirilmeden önce katılımcıların görüşleri doğrultusunda hızlı bir taslak oluşturmaya yöneliktir. Odak grup görüşmeleri, ürünün kullanılabilirliğini değerlendirmek ya da doğrulamak için kullanılan bir yöntem değildir. Aşamalı olarak gerçekleştirilen bu süreç, tek başına veri sağlamaktan çok farklı yollarla elde edilen verilerin çeşitlendiği durumlarda önceliklerin belirlenerek son kararın alınmasında etkilidir. Odak grup görüşmeleri kullanıcının davranışlarını, inançlarını ve isteklerini açığa çıkarmak açısından avantajlıdır. Edinilen bilgi; katılımcıların ne söylediği, ne düşündüğü ya da neye ihtiyacı olduğu ile ilgilidir ve katılımcıların tasarımla gerçekte ne yapacakları hakkında yeterli bilgi sağlamayabilir.
Katılımcı Gözlemi
Tasarımın olası kullancılarının sosyal gruplarına girerek gözlemlerde bulunma ve bu gözlemleri kayıt altına alma yöntemidir. Bu yöntemde, tasarımcının kullanıcıları etkilemeden, onlarla iletişim hâlinde etkinliklerine dâhil olarak gözlemlerini yapması gerekmektedir.
Kullanıcının özelliklerinin ve deneyimlerinin uzman tarafından kayıt altına alınabilmesine olanak tanıyan bu yöntem,
kullanıcının özelliklerinin ve farkında bile olmadığı gereksinimlerinin belirlenmesinde daha sağlıklı sonuçlar vermektedir. Öte yandan, verilerin toplanması ve değerlendirilmesi süreçleri, diğer yöntemlere göre daha uzun süren ve zorlu bir süreçtir.
Paydaş Analizi
Ürün ve hizmetler ile ilgisi olan, doğrudan veya dolaylı, olumlu ya da olumsuz yönde etkilenen kullanıcı ya da etkileyen kişi, birim ve kurumlar paydaş olarak tanımlanmaktadır. Tasarımın amacına yönelik olarak, katkı sağlayacağı düşünülen her şey bu kapsamda değerlendirilir.
Tasarım sürecine katkı sağlayabilecek paydaşların belirlenmesi, görüş ve önerilerinin alınması, tasarım öncesindeki hazırlıklar için kullanıcı deneyimi tasarımı açısından önemlidir. Paydaşların görüşlerini almak için mülakat, anket, çalıştay, toplantı gibi yöntemlerden faydalanılmaktadır.
Saha Çalışması
Kullanıcı gereksinimlerini belirlemeye yönelik olarak, kullanıcının tasarımla etkileştiği anda ve etkileşimin gerçekleştiği ortamda verinin toplanması yöntemidir. Kullanıcıya tasarımın amacına yönelik olarak belirli görevler verilerek bunları gerçekleştirmesi talep edilir. Bu süreç,
tasarımcı ekip tarafından kayıt altına alınarak deneyimi sonucundaki tercihleri, olumlu ve olumsuz düşünceleri belirlenip, gerektiğinde doğrudan sürece müdahale etmeden sorular sorularak tercihlerinin sebepleri hakkında bilgi toplanmaya çalışılır. Kullanıcının etkileşim anındaki çevresel faktörlere bağlı olarak muhtemel kullanım senaryoları içindeki davranışları ve bu süreçte ona neler hissettirdiği belirlenir. Buna bağlı olarak, tasarımda gerekli düzenlemeler ve değişiklikler yapılır. Tasarımın yapısına ve kullanım amacına yönelik olarak, ortamın kullanıcının gerçekteki çevresel şartlarını sağlaması, deneyimin sonunda en gerçekçi verilerin toplanmasında önemlidir.
Günlük Çalışması
Kullanıcı ya da onu gözlemleyen tasarımcı tarafından, tasarımla girdiği etkileşimdeki tüm sürecinin kayıt altına alınarak veri toplanması yöntemidir. Katılımcılar günlüklerde ne hissettiklerini, beğendikleri ya da beğenmedikleri noktaları ve genel olarak kendilerinde bırakılan izlenimleri ifade edebilirler.
Günlük çalışmasında veriler yazılı olarak toplanabileceği gibi, kullanım anına dönük olarak çizim ve resimlerle destekli anlatımlar da olabilmektedir.
Bu yöntemde amaç, zaman akışına bağlı olarak kullanıcıdan doğrudan bilgi almaktır. Kullanıcı ya da günlüğü tutan kişinin yorumlarını katma ihtimali ile toplanan verinin tasarımcıyı yanlış yönlendirme ihtimali söz konusudur. Sürecin uzun soluklu olması ve her adımının tarafsız bir gözlemle doğru şekilde
kayda alınmasının zorluğu yöntemin önemli sınırlılıklarındandır.
Gölge Çalışması
Kullanıcı memnuniyeti adına kullanıcının doğal yaşam akışı içinde tasarımla etkileşimde bulunduğu esnada ondan
habersiz olarak anlık tutum ve davranışlarının gözlemlenmesi yöntemidir. Veri toplamak adına bu anın yakalanması her ne kadar kolay olmasa da daha objektif bir yaklaşım sunduğu söylenebilir.
Kullanım Senaryosu
Kullanıcının, tasarımı işlevsel olarak nasıl kullandığı hakkında bilgi toplamak amacıyla belli görevlerin verilerek gözlemlenmesidir. Tasarımın işlevlerinin kullanıcı tarafından nasıl anlaşıldığını, deneyimini ne yönde etkilendiğini, çevresel faktörleri de dikkate alarak irdelemektedir. Bu yöntemde, kullanıcıya tasarımda gerçekleştirmesi istenilen işlevlerin işlem basamakları verilir ve buna kullanım senaryoları denir. Kullanıcının etkileşime girdiği tasarımın davranışsal özellikleri ve çevresel faktörler de dikkate alınarak deneyimleri gözlemlenir ve kayıt altına alınır. Kullanıcı deneyimi tasarımı açısından,
tasarımın işlevlerinin kullanıcı tarafından nasıl algılandığını, neler hissettirdiğini ve nelere gereksinimi olduğunu görmemizi sağlar.
Kişilik Kartları (Persona)
Doğrudan kullanıcı ile çalışmak yerine, tasarım amacına yönelik olarak,
hedef kullanıcı kitlesi tanımlarına uyan tanımlayan temsili bir kişilik tanımlanarak yürütülen çalışmalardır. Hedef kitlesinin prototipi olarak tanımladığımız
“persona”, farklı yöntem ve tekniklerle elde ettiğimiz örneklemi bir kişilik kartı üzerinde karakterize etmektir. Bu karakterlere isim vererek ve onun kişilik özelliklerini, tercihlerini ve davranışlarını topladığımız verilere dayandırarak temsili kişilikler oluştururuz.
Genelde tasarım birden fazla kullanıcı grubuna hitap ettiğinde kullanılan bu yaklaşımda tasarımın kimin için yapıldığı anlaşılmaya çalışılır. İhtiyaca göre bir ya da daha fazla persona oluşturup kullanıcı deneyimi tasarımında insan odağının kaybedilmeden hedef kitle hakkında ortak bir bilinç yaratılması sağlanır. Farklı kullanıcılar, aynı etkileşimler karşısında aynı davranışları sergilemediğinden, kullanıcı senaryoları oluşturulması sırasında kişilik kartları kullanıcının davranış kalıplarını gruplandırmamızda yardımcı olur.
Bağlamsal Araştırma
Kullanıcının tasarımla etkileşim anını doğal ortamında gözlemlemeye dayalı bu yöntemde, etkileşim gerçekleşirken yarı yapılandırılmış görüşme ile kullanıcıya sorular iletilerek veri toplanılan yöntemdir. Laboratuvar şeklinde yapay bir ortamda değil de kullanıcının doğal çevresi içinde daha gerçekçi verilerin toplanması ve bunların analizlerinin yapılmasına olanak tanır.
Kullanıcının yaşam alanı içinde gerçekleştirdiği etkileşim deneyimleri gözlemlenerek; özellikleri, etkileşim sırasındaki yaşadıkları, etkileşimin bıraktığı izlenimler tespit edilmeye çalışılır. Çoğu zaman kullanıcının farkına varmadığı ama tasarımcı açısından önemli görülen noktalarda konuşularak kullanıcının tercihlerine açıklık kazandırılmaya çalışılır. Bu şekilde etkileşim anında yaşanan sorunları ve gereksinimleri belirlenmiş olur. Böylelikle, kullanıcı deneyimi açısından açıkça söylenmeyen önemli unsurlar hakkında veri toplamak mümkün olmaktadır.
Kullanım Bağlamı Analizi
Hedef kullanıcıların bilgilerinin yanında, bağlamsal araştırmada elde edilen bilgilerin
toplanan çevresel ve teknik verilerle birlikte analiz edildiği çalışmalardır. Etkileşimin gerçekleştiği bağlama ilişkin fiziksel, sosyal ve kültürel olguları ele alması yönüyle önemlidir. Analiz için veriler birçok farklı teknik ve yöntemden elde edilmektedir. Kullanıcı ile görüşmeler yapılır, anketler uygulanır, diğer tasarımlar incelenir, odak grup görüşmeleri ve gözlemsel çalışmalar gerçekleştirilir. Kullanılabilirlik testlerinin yapılandırılmasında önemli bilgiler sunan bu analizler, tasarımın geliştirilmeden kullanımına yönelik tüm faktörlerin tanımlanmasında önemli role sahiptir.
İlişkiler Haritası
Tasarıma yönelik olarak belli konularda çeşitli teknik ve yöntemlerle elde edilen çok sayıda verinin
kâğıtlar üzerine yazılarak, birbirleri ile ilişkili görülenlerin bir araya gelecek şekilde yerleştirilmesiyle, aralarındaki ilişkinin ve sorunların tespit edildiği bir yöntemdir. Kullanıcı deneyimi tasarımı açısından, kullanıcı özelliklerine ve gereksinimlerine göre tasarım amacına yönelik sınıflamaların yapılması ve sorunların gruplanmasında önemli rol oynar.
Boylamsal Araştırmalar
Tasarımla ilgili olarak uzun soluklu etkileri incelemeye yönelik bir çalışma şeklidir. Diğerlerinden farklı olarak, tasarımın amacına göre
belirlenmiş bir grup kullanıcının uzun süreli ve belirli aralıklarla tekrarlanan inceleme ve gözlemler şeklinde gerçekleştirilir.
Kullanıcı deneyimi tasarımı açısından, deneyim anı kadar deneyim sonrası etkilerin belirlenmesi bakımından önemlidir. Bu yöntemde; yeni bir tasarım oluşturulmasında ihtiyacın belirlenmesi ya da etkileşim anındaki deneyime yönelik bilgilerin toplanmasından öte, kullanım sonrası etkiler irdelenmektedir. Bunun için uzun soluklu olarak kullanıcının algı, davranış ve tutumundaki değişimler izlenir.
Etnografi
Tasarım amacına yönelik olarak hedeflenen kullanıcıların günlük yaşamlarının gözlemlenmesi ile davranışlarının ve kültürlerinin anlaşılmaya çalışıldığı araştırmalardır.
Kullanıcı ile girilen yakın ilişki neticesinde derinlemesine veri toplamak amaçlanır. Etnografik araştırmalarda tasarımcı, insanların hayatlarına dâhil veya müdahil olarak ya da olmayarak tamamen gerçek ve doğal yaşam ortamlarında veri toplamak için farklı yöntemler kullanır. Kullanıcı gereksinimlerin tespiti, kişi kartlarının (persona) oluşturulması, senaryoların hazırlanması, hikâye tahtası oluşturulması ve görev analizleri için faydalanılan teknik ve yöntemlerdir.
Netnografi
Kullanıcıların bilgi iletişim teknolojilerindeki değişime bağlı olarak, internet üzerinden sosyalleşmeleri doğrultusunda
teknoloji tabanlı sanal dünyadaki yaşamlarını araştırmaktadır. Bu araştırma yönteminde, etnografik araştırmalarda olduğu gibi kullanıcıların hayatlarına dâhil veya müdahil olarak ya da olmayarak ama etnografik araştırmalardan farklı olarak gerçek değil de sanal dünyadaki hayatları incelenerek veri toplanır. Sanal dünya sadece kullanıcının forum, blog gibi ortamlarda paylaştığı içerikler değil, bunların arkasında yatan kültür de sorgulanır.
Kullanıcıların bu ortamlardaki sosyal etkileşimleri sonucundaki içerikler, onların özellikleri, kullandıkları dil, etkileşim biçimleri, kullandıkları semboller, fotoğraf ve videolar gibi pek çok farklı konu ile ilişkili veri incelenmektedir. Kullanıcı deneyimi tasarımı açısından özellikle teknoloji tabanlı ürün ve hizmetlere yönelik olarak kullanıcı özellik ve gereksinimlerin belirlenmesinde önemli bir yeri vardır. Kullanıcılar, internet ortamında gerçek yaşamından farklı davranışlar sergileyebilmekte ve farklı bir kimliğe bürünebilmektedir.
Kültürel Sonda
Kullanıcıların duyguları, değerleri, ilişkileri, güveni gibi
etkileşimin ve kültürün çok net görülemeyen yönlerini bu yöntemle araştırmak mümkündür. Kullanıcılar tarafından tasarıma yönelik önemli görülerek kaydedilmiş verilerinin irdelenmesi sonucu, kullanıcıların bilinmeyen iç dünyasına dönük yönleri anlaşılmaya çalışılır. Kullanıcı deneyimi tasarımı açısından, işlevsel ve estetik deneyimden daha çok duygusal deneyimini belirleyen ve etkileyen bilgilerin sağlanması için yararlıdır.
Sav Analizi
Tasarımın bileşenlerinin kullanılabilirlik bağlamında analiz edilmesidir. Genellikle tasarımın estetik yönüne bakan farklı kısımlarına ait değerlendirmelerin birer cümle olarak ifade edilmesi
sav olarak tanımlanır. Her bir bileşene ait bu savlar tasarımın kullanıcıya pozitif ve negatif etkilerine göre ayrı ayrı listelenir. Kullanıcı deneyimi tasarımı açısından farklı tasarımların içinden seçim yapmada ve kullanılabilirlik testlerindeki sorunların tanımlanmasında kullanılmaktadır.
Bilişsel Modeller
Kullanıcının tasarımla kuracağı etkileşimin modellenmesiyle performansının tahmin edilmesi ve tanımlanması yöntemidir. Kullanıcı deneyimi tasarımı sürecinde, kullanıcının bilişsel özelliklerine yönelik olarak tasarımına yönelik düzenlemeleri irdelemek için yararlanılır.
Bilişsel modeller,
kullanıcıların özelliklerini tespitten öte gereksinimlerini doğru şekilde tanımlayarak tasarımcılara kullanıcı memnuniyetini arttırma odaklı yaklaşımlar sunmaktadır.
Bubuçi 