Kâğıt

Paçavra, odun, saman gibi lifli maddelerin veya eski kağıtların yeniden kullanılmasıyla üretilen, yazı taşıyıcı ince tabakaya kâğıt denilir.

Kâğıdın üretimi, yani kâğıdın sulu sistemle fabrikasyonu, asırlardan beri değişmemiştir. Uygun şekilde dövülmüş, konsantrasyonu ve miktarı belli olan bitkisel lif süspansiyonu, bir elek üzerine düzgün şekilde dağıtılarak süzülür. Süspansiyon içindeki serbest su elek arasından süzülerek geriye bir lif sayfası bırakılır. Daha sonra presten geçirilerek sayfanın arasındaki boşluktan ıslatma suyu alınır.

Matbaa baskısında temel prensip mürekkebin kâğıt yüzeyinde tutunmasını sağlamaktır. Basılı grafik tasarımın temel maddesi olan kâğıdı tanımak ve özelliklerini bilmek tasarımcıların önceliklerindendir.

Hazırlanan çalışmanın hangi baskı tekniği ile basılacağının düşünülmesi, baskı türüne göre çalışmayı en iyi gösterecek yüzey özelliğinde ve renkte kâğıdın seçimi, kullanılacak cilt ve katlama tekniğine uygun kâğıdı seçmek, postalama yolu ile gönderilecek çalışmalarda kargo veya posta masraflarını kontrol edebilmek için kâğıdın ağırlığını seçmek, uygun kâğıt ebadını seçmek çok önemlidir.

Kâğıt ile ilgili gözetilecek birçok kriter vardır. Bu kriterleri yedi başlık altında açıklamak mümkündür:

1- Kâğıdın Türü, 

2- Kâğıdın Rengi, 

3- Kâğıdın Parlaklığı, 

4- Kâğıdın Opaklığı, 

5- Kâğıdın Su Yönü, 

6- Kâğıdın Ağırlığı, 

7- Kâğıdın Ebadı

1. Kâğıdın Türü

Kağıtlar yüzey özellikleri ve üretim yöntemleri bakımından farklı özelliklerde olmaktadır. Bazı kağıtların üretiminde selüloz miktarı daha fazla iken bazı kağıtların yüzeyi işlenmektedir veya içerisine dolgu maddeleri katılmaktadır. Tüm bu farklılıklar; parlak, mat, pürüzlü, satine, kalın, ince, opak, transparan gibi değişik kâğıt özelliklerini, dolayısıyla kâğıt türlerini oluşturur.

Yaygın olarak kullanılan kâğıt türleri ve bu kağıtların özellikleri:

l. Hamur Kâğıt: 

Bileşiminde selüloz miktarı çok, odun miktarı az olan kağıtlar l. hamur kâğıt olarak adlandırılır. Günlük kullanımda fotokopi kâğıdı olarak da bilinen l. hamur kağıtlar antetli kâğıt, kitap, broşür vb. çalışmaların baskısında kullanılmaktadır. 

l. hamur kağıtların; 55, 60, 70, 75, 80, 90, 100, 110 ve 120 gr/m²’lik gramajlarda üretimleri yapılmaktadır.

II. Hamur Kâğıt: 

Bileşimindeki odun ve selüloz miktarı hemen hemen eşit olan kâğıt türüdür. Rengi tam beyaz olmayan bu kağıtlar kitap vb. işlerin baskısında fiyat avantajı nedeniyle tercih edilmektedir. II. Hamur kağıtlara kaliteli bir renkli baskı yapmak mümkün değildir. Bobin veya tabaka olarak satışı yapılmaktadır. 

III. Hamur Kâğıt: 

Bileşimindeki odun miktarı selüloz miktarından daha fazla olan kâğıt türüdür. Günlük yaşamda saman kâğıdı olarak adlandırılan III. hamur kağıtlar düşük fiyatlı olmasına karşın kaliteli baskı yapılamaması nedeniyle çok fazla tercih edilmemektedir. 54 ve 60 gr/m²’lik gramajları mevcuttur. 

Kuşe Kâğıt: 

Yüzeyi işlenmiş, mat veya parlak cinsleri bulunan kuşe kağıtlar broşür baskısında en çok tercih edilen kâğıt türüdür. Yüzeyi tam beyaz olan kuşe kağıtlar renkli resimlerin baskısında en iyi sonucu vermektedir. 

Kuşe kağıtların; 80, 90, 115, 135, 170, 200, 250, 300 ve 350 gr/m²’lik gramajlarda üretimleri yapılmaktadır. 

Bristol 

Amerikan Bristol’ü olarak da bilinen bu karton, bir yüzeyi işlenmiş, parlak ve tam beyaz, diğer yüzeyi mat ve pürüzlü kaliteli bir karton türüdür. Kitap, defter, broşür kapaklarında sıkça kullanılan bristollerin pürüzlü olan arka yüzleri renkli baskı için çok uygun değildir. Ayrıca bu kağıtların iki yüzü de farklı özellikte olduğundan revolta (çevirmeli) baskı için uygun değildir. 

Bristollerin; 180, 200, 225, 250, 300, 330, 350 ve 400 gr/m2’lik gramajlarda üretimleri yapılmaktadır. 

Aydınger Kâğıdı 

Tasarımlarda özgünlük oluşturmak için tercih edilen aydınger kâğıdı şeffaf buzlu cam görüntüsündedir ve davetiye gibi fantezi işlerde sıkça kullanılmaktadır.

Otokopi Kâğıdı 

Kendinden karbonlu kâğıt olarak da bilinen otokopi kâğıdı, fatura, irsaliye, sipariş fişi gibi çok nüshalı işlerde tercih edilmektedir. Kullanıcıya kolaylık sağlayan bu kağıtlar, karbon kâğıdı kullanmadan tüm nüshaların yazılmasına imkân verir.

Kraft Kâğıdı 

Kullanılmış kağıtların geri dönüşümü ile yapılan kraft kağıtlar kalın, pürüzlü ve selüloz renkli bir kağıttır. Son yıllarda kullanımı artan kraft kağıtlar davetiye ve broşürlerde tercih edilmektedir. 

Krome Karton 

Bir yüzeyi düzgünleştirilmiş ve beyazlatılmış, diğer yüzeyi mat, daha çok ambalaj sektöründe kullanılan bir karton türüdür. 

Pelür Kâğıt 

Çok hafif ve ince, transparan bir kâğıt çeşididir. Genellikle ambalaj sektöründe kırılacak objeleri korumak amacıyla kullanılmaktadır.

2. Kâğıdın Rengi

Mürekkebin renk tonlarını gösterebilmek, resimdeki ışık gölge alanlarını yakalayabilmek ve tasarımda kontrastlık oluşturabilmek için kâğıdın rengi önemlidir. Renkli tasarımlar için en çok kullanılan kâğıt rengi beyazdır.

Beyaz dışındaki kağıtlar ise daha az parıldama oluşturur ve uzun metinlerin okunmasında kolaylık sağlar. Bu nedenle, genellikle romanlar ve bazı kitaplar için sarımsı renkli (II. ve III. Hamur veya Enzo kitap kâğıdı) kağıtlar tercih edilmektedir.

3. Kâğıdın Parlaklığı

Kâğıdın parlaklığı dikkate alınması gereken diğer bir husustur. Parlaklık, kâğıdın yansıttığı ışığın ölçüsüdür. Kağıtların çoğu gelen ışığın %60-90’ını yansıtır. Okunabilirliği etkilediğinden önemlidir. 

Yüksek parlaklık gözün yorulmasına neden olabilir. Özellikle yüzeyi işlenmiş ve parlak kağıtlar (parlak kuşe gibi) okunması gereken uzun metinlerden oluşan çalışmalar için uygun olmayacaktır.

4. Kâğıdın Opaklığı

Nesnelerin ışık geçirme kabiliyetine opaklık denilir. Kâğıdın opaklığı ise baskının, sayfanın arkasından görülebilme derecesidir. Yüksek opaklık, arka sayfadaki baskının görünürlüğünü azaltır ve sonucunda okunurluğu iyileştirir. 

Opaklık, kâğıdın gramajı, rengi, kaplamalar ve baskı mürekkebinin rengi gibi faktörlerden etkilenir. 

5. Kâğıdın Su Yönü

Kâğıdın üretimi sırasında hamurun elek üzerinde aktığı yöne doku istikameti veya kâğıdın suyu denilir. Çünkü kâğıdı oluşturan lifler bu yönde dizilir. Kâğıdın suyu gerek baskının gerekse cildin kalitesini etkilemektedir. Bu nedenle kâğıdın su yönü bilinmeli ve üretim sürecinde göz önüne alınmalıdır.

Kâğıdın su yönünü şu yöntemlerle tespit edebiliriz:

• Kâğıt su yönünde daha kolay yırtılır. Su yönünün aksine yırtıldığında eğri yırtılır ve kenarda tüylenme olur. (Gazete sayfasının en ve boy yırtılması farkı)
• Kâğıdın eni ve boyu iki tırnak arasına sıkıştırılarak çekildiğinde kâğıdın su yönü olan taraf düzgün katlanırken diğer tarafta dalgalanmalı bir katlama olacaktır. 
• Kâğıt ıslatıldığı zaman su yönünde düzgün kalırken aksi tarafta kıvrılacaktır. 

Kâğıdın su yönünün cilde ve baskıya etkisi:

• Kâğıdın baskı kazanına daha iyi sarılmasını ve baskıda kâğıdın daha az açma yapmasını sağlamak için, kâğıdın suyu baskı makinasına giren kâğıdın uzun kenarı yönünde olmalıdır. 

• Kitap, dergi, broşür gibi formalı çalışmaların katlamasının düzgün olması ve yapılan cildin daha sağlam olması ve kitabın açılması ve okunmasında sayfaların direnç göstermemesi için kâğıdın suyu, formanın sırtına paralel olmalıdır.

6. Kâğıdın Gramajı

Kâğıdın bir metrekaresinin ağırlığına kâğıdın gramajı denilir. Kâğıdın kalınlığı da gramajı ile doğru orantılıdır. Ağırlık arttıkça kalınlık da artmaktadır.

Kağıtlar gramajına göre üç guruba ayrılır: 

• Kâğıt          >    40-150 gr/m² 
• Karton        >    150-400 gr/m² 
• Mukavva     >    400 gr/m² ve üzeri 

Kâğıdın gramajı gerek kâğıdın kırım sayısını etkilediği için, gerekse baskı ve posta maliyetlerini etkilediği için önemlidir ve dikkate alınmalıdır.

Gramajlarına göre kağıtların kırım sayılan şöyledir:  

• 90 gr/m² ve altı en fazla 4 kez kırılabilir 
• 90-170 gr/m² en fazla 3 kez kırılabilir 
• 170-240 gr/m² en fazla 2 kez kırılabilir 
• 240-400 gr/m² en fazla 1 kez kırılabilir 

Basılı bir ürün hazırlanırken, baskı maliyetlerinin en önemli kısmını, kâğıt maliyetleri oluşturur. Bu nedenle kâğıdın gramajı hem baskı maliyetleri açısından önemlidir. Hem de posta ile gönderilecek çalışmaların posta masraflarını kontrol edebilmek açısından önemlidir. 

Bir broşür ya da benzeri bir çalışmanın ağırlığının ne kadar olacağını baskı yapılmadan önce hesaplayabiliriz. Böylece çalışmanın ağırlığı hakkında fikrimiz olabilir ve baskıdan önce gerekirse kâğıt gramajını değiştirerek çalışmanın ağırlığını belirleyebiliriz.

Kâğıdın ağırlığının hesaplanmasında kullanılan formül şu şekildedir:  

Kâğıdın ağırlığı = Kâğıdın alanı X m² ağırlığı / 10.000* 

(Kâğıdın alanı cm² biriminden hesaplandığı için m²‘ye çevrilmek için 10.000’e bölünür) 

Kâğıdın bir metrekaresinin ağırlığına kâğıdın gramajı denilir. 115 gram kuşe kâğıt demek kâğıdın 1 m² sinin 115 gram olmasıdır.

Metrekareyi santimetreye çevirme işlemi 10 bin’ er kat büyür 10 biner kat küçülür.

1 santimetrekare = 0.0001 metrekaredir.

115 gramlık 70×100 cm ölçüsündeki bir kâğıdın ağırlığı 70 cm x 100 cm = 7.000 cm²

1m² 115 gr olduğuna göre;

7.000 cm²/10.000 = 0,7 m²

115 gr x 0,7 m²= 80,5 gr.

Bu ölçüdeki kâğıt 80,5 gr olduğuna göre
500 tabakalık bir top kâğıt

80,5 gr x 500 adet = 40,250 kg ağırlığındadır.

Bir işin basılmadan kalınlığını hesaplama

• Kapak dahil 76 sayfa olan A4 ebadında bir dergide, iç sayfalarda 115 gr. kapakta ise 300 gr. kâğıt kullanılacak ve bu dergiden 500 adet basılacak. Bir adet derginin ve 500 adet derginin basıldıktan sonraki ağırlığı nedir?

21 _cm. x 29,7 _cm. x 115 _gr. = 71725,5 _gr./cm²

71725,5 _cm² / 10.000 = 7,17255 _gr./m² (bir yaprağın kalınlığı)

76 sayfalık dergide 72 iç sayfa _{(36 yaprak)} + 4 kapak _{(2 yaprak)}

1 yaprak 7,17255 _gr./m² ise

7,17255 _gr./m² x 36 _yaprak = 258,2118 _gr./m² (bir dergi iç sayfa ağırlığı)

Aynı yolla hesaplanan kapak ağırlığı 37,422 _gr./m². Bu ağırlık iç sayfa ağırlığına eklenir.

258,2118 _gr./m² + 37,422 _gr./m² = 295,63 _gr./m²

Böylece kapak ve iç sayfa dahil 1 derginin ağırlığı hesaplanıp 500 adetle çarpılır.

295,63 _gr./m² x 500 = 147816,9 _gr./m²   = 147.8169 kg

Ciltli işlerde sırt kalınlığı hesabı

• 60 gr/m² kâğıda 12 formalık bir kitap basılacak, kitabın sırt kalınlığı nedir?

60 X 0,002= 0,12 mm
Sayfa sayısı = 12×16= 192 Sayfa
192/2= 96 yaprak eder
Sırt kalınlığı 96×0,12= 11,52 mm yapar

Ciltli işlerde sırt kalınlığı hesabı

• Kâğıt kalınlıkları için matbaanızdan bilgi ya da gramajlarına göre kağıt kalınlıkları cetveli temin etmelisiniz.
• Cilt payının hesabı:
  Kâğıt kalınlığı X yaprak adedi = cilt payı

7. Kâğıdın Ebatları

Özel sipariş üzerine üretim yaptırılması durumu hariç, kâğıt fabrikalarında üretilen ve satışa sürülen kağıtlar, standart ebatlarda üretilmektedir.
Dolayısıyla basılacak tüm tasarımlar bu kağıtlar kullanılarak üretilecektir. 

Daha önce de söylendiği gibi basım maliyetlerinin en büyük kısmı, kâğıt maliyetlerinden oluşmaktadır. Tasarım yeteneğinin yanında, teknik bilgisi de gelişmiş olan grafikerler, tasarıma başlamadan önce çalışmanın ebadını belirler.

Ebat belirlemede ise öncelik çalışmanın standart kâğıt ebatlarından en az fire ile çıkarılmasının sağlanmasıdır.

Benzerleri arasında tasarımının yanında ebadı ile de fark edilebilecek ürünler oluşturma kaygısı daha sonra gelir. 

Dünyada kâğıt üretiminde uluslararası ISO/DIN standart kâğıt ebatları ülkemizde daha çok antetli kâğıt türü evraklarda kullanılmaktadır. Matbaalarda baskı için farklı standart kâğıt ebatları da bulunmaktadır.

ISO/DIN standartlarına göre standart kâğıt ebatları 

A0: 841 × 1189

A1: 594 × 841

A2: 420 × 594

A3: 297 × 420

A4: 210 × 297

A5: 148 × 210

A6: 105 × 148

A7: 74 × 105

B0: 1000 × 1414

B1: 707 × 1000

B2: 500 × 707

B3: 353 × 500

B4: 250 × 353

B5: 176 × 250

B6: 125 × 176

B7: 88 × 125

C0: 917 × 1297

C1: 648 × 917

C2: 458 × 648

C3: 324 × 458

C4: 229 × 324

Matbaalarda kullanılan standart tabaka kağıt ölçüleri

• 50×70 cm > çıkartma kağıtları
• 57×82 cm > I.II.III. hamur kağıtlar, kuşe kağıtlar, 
• 59×84 cm > I. hamur kağıtlar, otokopi kağıdı, kuşe kağıtlar
• 59×92 cm > Avrupa parşömen kağıtlar, pelür kağıdı 
• 64×90 cm > I. hamur kağıtlar, kuşe kağıdı, şamua
• 68×100 cm > I.II.III. hamur kağıtlar, biletlik kağıtlar, şamua 
• 70×100 cm > I.II.III. hamur kağıtlar, kuşe kağıtlar, bristoller, kartonlar, mukavvalar, pelur, biletlik, fotokopi kağıdı

Kâğıt türlerine göre, matbaacılıkta kullanılan standart kâğıt ebatları, gramajları ve kullanım alanları

• Kuşe Kâğıt

ÖZELLİKLER: Mat veya parlak olabilir, düzgün yüzeyli tam beyaz renkli

EBATLAR: 57×82 cm, 64×90 cm, 70×100 cm

GRAMAJLAR (gr/m2): 80- 90- 115- 135- 170- 200- 250- 300- 350 

KULLANIM ALANLARI: Broşür, katalog, dergi, el ilanı vb.

• Bristol Karton 

ÖZELLİKLER: Bir yüzü mat, diğer yüzeyi parlak ve beyaz

EBATLAR: 70×100 cm 

GRAMAJLAR (gr/m2): 180- 200- 225- 250- 280- 300- 330- 350- 400 

KULLANIM ALANLARI: Kitap, defter, bloknot kapağı, dosya, kutu vb.

• Krome Karton 

ÖZELLİKLER: Bir yüzü parlak, diğer yüzeyi gri ve mat 

EBATLAR: 70×100 cm

GRAMAJLAR (gr/m2): 225- 250 300- 350- 400- 450 

KULLANIM ALANLARI: Kutu ve ambalaj ürünlerinde 

• l. Hamur Kâğıt 

ÖZELLİKLER: Beyaz renkli, fotokopi kâğıdı 

EBATLAR: 57×82 cm, 64×90 cm, 70×100 cm 

GRAMAJLAR (gr/m2): 55-60-70-75-80-90- 100- 110- 120 

KULLANIM ALANLARI: Antetli kâğıt, zarf, kitap vb. 

• Otokopi Kâğıt

ÖZELLİKLER: Kendinden karbonlu kâğıt 

EBATLAR: 59×84 cm, 64×90 cm, 70×100 cm 

GRAMAJLAR (gr/m2): 52- 55- 60 

KULLANIM ALANLARI: Fatura, irsaliye vb.

• Fantazi Kâğıt 

ÖZELLİKLER: Çeşitli renk ve dokularda, değişik ebatlarda 

KULLANIM ALANLARI: Antetli kâğıt, kartvizit, davetiye