Bir yayının etkin olabilmesi niteliğine, içeriğine, kullanılan yazı karakterine, görsellerine, baskı tekniğine, tercih edilen kâğıt özelliğine doğrudan bağlı bulunmaktadır. Bunun için tasarımcı grafik düzen ve görsel tasarım ile birlikte belirtilen hususları da iyi düşünerek ve doğru kullanarak tasarım yapmak zorundadır. Bir sayfa tasarımının, tasarım gerekliliklerini yerine getirmesi okuyucunun da etkilenmesini sağlayacaktır.
Sayfa Tasarımı; tasarımın başlangıcından bu yana öncelikle basılı alanlarda, sonrasında internetin de hayatımıza girmesiyle dijital platformlarda iletişimin sürdürülebilmesi için hizmet etmektedir. Bu yüzden hangi alan için hazırlarsak hazırlayalım, sayfa planında sütun genişliği, yazı karakteri seçimi, punto büyüklüğü, satır arası boşluk kullanımı, görsel ögelerin dizilimi vb. unsurlar gerek tasarımda lekesel değer açısından gerekse de mesajın iletilmesi açısından önemli bir role sahiptir.
Sayfa Tasarımı Nedir?
Sayfa tasarımı diğer birçok tasarım türüne göre fotoğraf, grafik, metin/yazı vb. tasarım elemanlarının hepsini tasarım kurallarına göre belli bir alan içinde düzenlenmesidir. Günümüzde sadece afiş, dergi ve gazete gibi basılı materyaller üzerinde değil, mobil uygulamalar, web tasarım ve elektronik yayınlar için sayfa düzenlemesi yapılmaktadır.
Sayfa mizanpajı eskiden hattatlar tarafından elle, matbaacılığın bulunması ile birlikte tipo baskı sistemiyle, şimdi ise bilgisayarda kullanılan yazılımlarla yapılmaktadır. Önce taş daha sonra deri ve kâğıt üzerine mürekkepli kalemler ile sayfa tasarımları yapılırken şimdi kalemlerin yerlerini teknolojik matbaa makineleri ve dokunmatik alanlar almıştır. Bu yazı da sayfa tasarımının ne olduğu sorusuna cevap verilmeye çalışılmıştır.
Sayfa Tasarımı (Mizanpaj) Nedir?
Sayfa tasarımı (Mizanpaj), Fransızca La mise en page kelimelerinden dilimize yerleşmiştir. “Yazıların fotoğraf ve görsel malzemenin; önem sırasına göre, grafik düzen ve kurallar çerçevesinde okurun ilgisini çekecek şekilde iki boyutlu bir yüzeye yerleştirilme işlemine verilen addır”. Basım ile ilgili yapılan iletişim araçları teknik olarak genelde birbirine yakındır, fakat sonuç ve kullanım özellikleri farklılıklar içermektedir. Bu açıdan bakıldığında kitap, broşür, dergi, pankart, afiş, pul, kurumsal kimlik, kartvizit tasarımı farklılık gösteren basılı iletişim araçlarıdır. Hangi tasarım grubunda olduğu fark etmeksizin basılı tasarımının başlangıç noktasına Sayfa Tasarımı/Sayfa Düzeni ya da Mizanpaj denmektedir.
Sayfa tasarımının işlevlerinden bazıları; bilgileri düzenlemek, bilgileri derecelendirip sıralamak, yayının görünüşünü güzelleştirmek, yazıların değerini ortaya koymaktır. Gazete, kitap, dergi, afiş, broşür, katalog, el ilanları ve birçok grafik tasarım materyalinin başlangıç aşaması sayfa tasarımından geçmektedir. Sayfa tasarımının içeriğinde yer alan bilgiler yeterince anlaşılır, okuması kolay ve akıcı bir biçimde izleyiciye sunulmalıdır. Hangi tür yayına göre tasarım yapılacaksa, o yayına has tasarım kuralları uygulanmalıdır. Grafik tasarımcı da karşılaştığı tasarım problemini görsel bir dille çözerek yayına canlılık ve farklılık kazandırmak durumundadır.
“İletişim ve okuma amacıyla basımı yapılan her yayın okunmadan önce görülür ve görsel etkisiyle dikkat çeker. Bir başka deyişle; yayını oluşturan sayfalarda yer alan tamamlayıcı malzemelerin (yazı, resim, fotoğraf ve grafikler vb. gibi) doğru ve yerinde kullanılması gerekir.”
Kitap tasarımında en çok kullanılan, tek sütun üzerine mizanpajdır. Türlerine göre kitaplar ise; Çizgi Romanlar, E-Kitaplar, Tezhipler, Günlükler, Kronikler, Resimli Romanlar, Röportaj Kitapları, Alfabe Kitapları, Ders Kitapları, Tanköbon, Roman, Tarih, Araştırma, Bilim, Fantazi, Anı, Biyografi, Edebiyat, Felsefe, Gezi, Masal, Psikoloji, Sanat-Tasarım, Şiir, Yemek, Deneme, Eğitim, Hikâye, Öykü, Sağlık, vb. olarak belirtebiliriz.
Broşür tasarımı da sayfa sütunları içeriğe göre değişmektedir. Afiş tasarımlarında ise açıklama metinlerinde sütün kullanılmaktadır. Pankart, pul kartvizit, kurumsal kimlik gibi tasarımlarda kullanılan standart bir sütün özelliği bulunmamaktadır. Gazetelerin sayfa tasarımlarında ise yaygın olarak dört, beş ve günümüzde az da olsa dokuz sütun kullanılmaktadır.
İletişim için yazınsal basımı yapılan yayının, okunurluk etkisi için fark edilebilir olmalıdır. İçinde kullanılan görsellerin etkisi ile farklılık yaratmalı ve aynı zamanda dikkat çekici olmalıdır. Yayını oluşturan sayfa tasarımında yer alan tamamlayıcı (resim, fotoğraf, yazı, tablolar, grafikler vb.) malzemelerin doğru bir şekilde kullanılması gerekmektedir. Bunun amacı yayını daha ilgi çekici hale getirmektir. Sayfa tasarımı düşüncelerin belli bir düzende anlatılmasını ve görsel imaj ile ilgili olan mesajı iletmesini sağlamaktadır. Özellikle dergiler belirli bir ya da birbirine bağlı birkaç konu/başlık üzerinden yayınlar yapmaktadır. Bu yüzden derginin içinde yer alan bilgilerin okuyucuya aktarılması ve fark edilebilir olması için etkili bir sayfa tasarımı büyük önem arz etmektedir.
Dergi için yaygın olarak iki sütün, üç sütün ve az da olsa dört sütunlu sayfa tasarımı kullanılmaktadır. Sayfa tasarımları, derginin türünü yansıttığı içerik ve alana göre de değişmektedir. Dergi türleri; Aktüel, Bilimsel, Teknoloji, Bilgisayar, Bilim Kurgu, Coğrafya, Fantazi, Felsefe, Fotoğraf, Hukuk, Kültür, Savaş, Tıp, İş, Araştırma, Antika, Animasyon, Çizgi Roman, Moda, Edebiyat, Güncel Aylık Haber, illüstrasyon dergileridir. Bunların alt kategorileri ise; Aylık Dergiler, İndirilebilir PDF Dergiler, Popüler Bilim Dergileri, Tarih Dergileri, Haftalık Dergiler, Fanzinler, Fotoğraf Gazeteciliği Dergileri vb. gibi sıralanabilmektedir.
Örneğin; aktüel dergiler, iç sayfa tasarımlarında kendi içinde serbest tasarım ve sütun kullanmaktadır. Araba dergileri iç sayfalarının bazılarında özgün tasarımlara yer vermektedir. Çocuk dergilerinde ise sütun kullanımı tamamen değişmektedir. Bunların dışındaki fantezi, fotoğraf, antika, çizgi roman, moda dergilerinin iç sayfa sütun düzenleri dergi için yapılan şablon anatomisine uymayabilmektedir.
Sayfa tasarımı yapılırken kullanılan sütunlar, görseller, zemin renkleri vb. unsurlar leke değeri açısından önemli bir yer tutmaktadır. Sütunun genişlik ölçüsünün ne olması gerektiği aynı zamanda okunurluğu için de önemli olduğundan sadece sayfa üzerindeki tasarımı ilgilendirmez. Bu durum kullanılan yazı karakterinin büyüklüğüyle (punto) ve satır arası boşluğunun iyi ayarlanmasıyla sağlanabilmektedir. Okuyucunun gözü ile hazırlanan tasarım arasında 30 ila 35 cm mesafe bulunacağı öngörüldüğünden, okuyucu metnin içindeki mesajı kolay ve rahat bir şekilde görebilmelidir. Kullanılan yazı karakterlerinin büyüklüğü ne çok fazla ne de çok küçük olmalı, okuyucunun fazla çaba sarf etmesine neden olmamalıdır. Punto büyüklüğünde verilen yanlış karar, okuyucunun fazla çaba sarf etmesine ve çabuk yorulup metni okumaktan vazgeçmesine neden olacaktır.
Göz, uzun bir satırı okurken yorulacağı için, yatay bir uzunluğu takip etmek oldukça zordur. Gazete ve dergi sayfalarında sütun kullanmanın önemli nedenlerinden birisi de budur. Bunun yanı sıra çok kısa sütün boyutu kullanımı da gözün bir satırdan diğerine sıçrama yaparak yine fazladan göz yorulmasına sebep olmaktadır. Daha uzun sütün kullanımında ise bu sütunları gözün takip etmesi oldukça zordur. Bu durumunda okuyucunun gözü yorulacağı için verilmek istenilen mesaja ilgisini de etkileyebilmektedir. Doğru sütun genişliği, okuyucuyu içerikten koparmayarak okumaya yoğunlaştırır. Metnin sütun genişliği, harfin boyutuyla (punto) orantılı şekilde ayarlanabilmelidir. Bununla birlikte satır arası boşluklarda önemli olduğu için harfin kendi puntosundan daha az satır arası ölçüsü vermek gözü yoracaktır.
Sayfa tasarımında punto ölçüleri; satır arası ölçüsü azaltılmış veya satır arası boşlukları çoğaltılmamışsa, satırlar arası boşluğun metrik karşılıklarını gösterecektir. Bu duruma göre satırlarda taban çizgisinden taban çizgisine metrik ölçü;
8 punto = 2.8 milimetre,
9 punto = 3,15 milimetre,
10 puntoda = 3,5 milimetre,
11 puntoda = 3,85 milimetre,
12 puntoda = 4,2 milimetre,
14 puntoda = 4,9 milimetre,
18 puntoda = 6.3 milimetre
24 puntoda = 8,4 milimetre,
36 puntoda = 12,6 milimetre,
48 puntoda = 16,8 milimetre
72 puntoda= 25,2 milimetre olacaktır.
Örneğin, gövde metni için 11 punto kullanılacaksa, satır arası boşluğun en az 3.85 mm ya da daha büyük ölçü kullanılması doğru olacaktır. Eğer aralıklar kendi font büyüklüğünden daha küçük verilirse satır arası yakınlaşmış ve birbiri içine girmiş izlemini verecektir. Göz bir diğer satıra doğru zorlanacak ve okumanın ritmi bozulacaktır.
Sayfa tasarımında kullanılan bloklama sistemi ise soldan, sağdan, ortadan ve iki taraflı bloklama olarak kullanılmaktadır. En çok tercih edilen bloklama düzeni soldan blok uygulamasıdır. Bu sistemin seçilme amacı, yazıların harf aralıklarının normal olması ve daha az kesme işareti kullanmaya olanak sağlamasıdır. Ülkemizde kullanılan bloklama sistemi ise soldan blok ve iki yana bloklama düzenidir. İki taraftan bloklama sisteminde kelime aralıklarının fazla olması nedeniyle oluşan soruna ise nehir problemi denmektedir. Nehir problemi, tipografi ve görsel hata olarak görülmektedir. Türkçe, diğer dillere göre daha uzun sözcük yapısına sahiptir. Özellikle dar sütün seçiminde bu problem sıkça karşımıza çıkmaktadır.
Diğer önemli bir hata ise boşlukta kalan sözcük hatasıdır. Bu hatanın adı ise “yetim sözcük” ve “dul sözcük” olarak adlandırılmaktadır. Daha çok yerel dergi ve gazetelerde sık sık karşımıza çıkmaktadır. Metin bloklarında tireleme olsun veya olmasın son satırda kalan sözcük için minimum yedi karakterden oluşmalıdır. Yedi karakterden az kelimeler ya da sözcükler “dul sözcük” olarak tanımlanır. Bu sorunu çözmek için yedi karakterden az olan sözcükleri kendinden evvel gelen satır ile birleştirmek gerekmektedir. “Eğer tireleme varsa sözcüğün iki bölümü altta veya üstte birleştirmek uygun olacaktır” .
Dikkat edilmesi gereken önemli bir husus olan başlık kullanımı hakkında şunları söyleyebiliriz. “Aynı sayfada birden fazla kalın başlık kullanılmamalıdır” . Ana başlık; kısa olmalıdır. “Sayfada haber başlıkları yan yana getirilmemelidir” . Ana başlıkta bold (kalın) karakterler tercih edilmeli ve mümkün olduğunca harflerin arasındaki espas (harf boşlukları) biraz dar tutulmalıdır. Bazı karakterlerde oluşan espas hataları düzeltilmelidir. Haber metni ve başlık farklı fontlardan oluşturulmamalı, satırların bölünmemesine dikkat edilmelidir.
Sütun kullanırken dergi kenar boşluklarına da dikkat etmek gerekir, gereğinden az sayfa boşluğu bırakmak sütun sayfanın kenarlarına çok yaklaşıyormuş izlenimi yaratmaktadır. Sayfa kenarlarına belirli bir boşluk bırakılması daha iyi odaklanılmasını sağlayabilmektedir. Kenarlara çok yaklaştırılan sütunlar tasarımın kesildiği izlenimi verecek ve okuyucuyu rahatsız edebilecektir.
Dergi tasarımlarında kullanılacak sütunlar leke değerine göre, tasarım dengesi oluşturmaktadır. Tasarımının uzunluğuna göre sütün sayıları değişkenlik göstermektedir. Kısa kullanımı, uzun sözcük yapılarında boşluk miktarının fazla olmasına ve tasarım açısından problem oluşmasına neden olacaktır. Burada punto büyüklüğü de önem kazanmaktadır. Dergi tasarımında kullanılan metin büyüklüğü 10, 11 veya 12 punto olduğuna göre, kelime aralarının fazla açık olmamasına özen gösterilmelidir. Satır sonralarında kelimeleri bölmek durumunda kalındığında ise hyphenate (tire ile ayırmak) kullanılmalıdır.
Dergi tasarımı yapılırken ilk önce karşılıklı iki sayfa anatomisi çıkartılmakta ve belirlenen bu anatomiye göre diğer sayfalar da aynı sütün ve stillerde ilerlemektedir. Aynı zamanda dergi kaç forma/sayfa olursa olsun yine bu sütun anatomisine göre ilerletilmelidir. İç sayfa tasarımı yapılırken konuya ve öneme göre özgün tasarıma da ihtiyaç duyulmaktadır.
Bubuçi 